दीपकम् कक्षा 8 षष्ठः पाठ: डिजिभारतम् युगपरिवर्तनम् हिन्दी अनुवाद शब्दार्था : अभ्यासकार्यः www.rajeshrastravadi.in dipakam kaksha...
कक्षा 8
षष्ठः पाठ:
डिजिभारतम् युगपरिवर्तनम्
हिन्दी अनुवाद
शब्दार्था :
अभ्यासकार्यः
www.rajeshrastravadi.in
dipakam
kaksha 8
shashthah path:
digibharatam yugparivartanam
hindi anuvad
shabdartha :
abhyasakaryah
डिजिभारतम् युगपरिवर्तनम्
क
संकेत :-- अस्माकं देशः ............वस्तूनि पश्यन्ति ।
शब्दार्थाः - आविष्कारैः- आविष्कारों से। लभते-प्राप्त करता है। इत्यस्य-इसकी। श्रूयते-सुनी जाती है। एकस्यैव-(एकस्य + एव) एक की ही। पिञ्जस्य-बॉक्स के/पिञ्जरे के। नोदनेन-चालक शक्ति से। सौविध्यं-सुविधा। अनेन-इससे । वसुधा-पृथ्वी। कुटुम्बवत्-परिवार के समान। प्रगतेः - प्रगति के। नवदेहलीस्थः - नई दिल्ली में स्थित। विविधाः- अनेक प्रकार की। प्रौद्योगिक्यः-तकनीकी विधियाँ। उत्सुकतया-उत्सुकता से।
सरलार्थः - हमारा देश भारत न केवल/सांस्कृतिक क्षेत्र में समृद्ध है, अपितु नित्य आविष्कारों से कीर्ति प्राप्त करता है। आज सम्पूर्ण विश्व में 'डिजिटल भारत' इसकी चर्चा सुनी जाती है। एक ही बॉक्स की चालक शक्ति से सभी नागरिक सुविधा प्राप्त होती है। इससे भारतीयों का जीवन अधिक सरल हो गया है। डिजिटल्-पटल (मञ्च) पर सारी पृथ्वी परिवार के समान है। अब हम भारत की डिजिटल्-प्रगति के विषय में पढ़ते हैं।
(नई दिल्ली स्थित प्रधानमन्त्री सङ्ग्रहालय है) यहाँ अनेक डिजिटल् तकनीकी विधियाँ/प्रणालियाँ प्रदर्शित हैं। सभी उत्सुकता से सङ्ग्रहालय में प्रदर्शित वस्तुओं को देखते हैं।)
ख
संकेत:- अध्यापकः- बाला :! ........... युष्माकं ।
शब्दार्थाः- सर्वेषां - सबका। प्रयुक्ताः - प्रयोग में लाए गए। सानन्दं - आनन्द से। एतस्योपरि - (एतस्य + उपरि) इसके ऊपर। हॉलोग्राम् - (3D) यानि (ऐसी फोटो जो तीनों तरफ से उभरा हो)। श्रूयते - सुना जाता है। दृश्यते-देखा जाता है। प्रत्यक्षमेव - (प्रत्यक्षम् + एव) प्रत्यक्ष ही। उपविष्ट :- बैठे हुए। दृष्टवती - देखा है। दिवङ्गताः मृत्यु को प्राप्त हुए। नेतारः नेता। इव समान।
सरलार्थ:-
अध्यापक :-बच्चो। प्रधानमन्त्री सङ्ग्रहालय में तुम सबका स्वागत है। यहाँ अनेक प्रकार के डिजिटल् तकनीकी उपकरण प्रयोग किए जाते हैं। आनन्द से और सावधान होकर देखो। इसके बाद इस पर चर्चा करेंगे।
(सभी बच्चे प्रदर्शित अनेक वस्तुओं को उत्साह से देखते हैं. अनुभव करते हैं. परस्पर चर्चा भी करते हैं।)
सभी छात्र-अद्भुत महोदय ! यहाँ हॉलोग्राम (3D) द्वारा प्रधानमन्त्री का भाषण सुना जाता है और देखा जाता है। ऐसा लगता है प्रधानमन्त्री प्रत्यक्ष ही यहाँ बैठे हैं।
यशिका-सत्य है, मैंने भी हॉलोग्राम (3D) देखा था। इससे मरे हुए नेता भी जीवित समान दिखाई देते हैं।
www.rajeshrastravadi.in
ग
संकेत:- अथर्वः-........................ज्ञायते।
शब्दार्थाः - वर्धिता-वास्तविकता- (AR)- जोड़ी गई वास्तविकता। आभासीया-वास्तविकता- (VR)- यानि असली नहीं है, लेकिन देखने में असली लगती है। इत्याभ्यां-इन दोनों की। ऐतिहासिकवृत्तानि-इतिहास से सम्बन्धित घटनाएँ। कियान्-कितना। कृत्रिमबुद्धिः- यान्त्रिकी बुद्धि (AI)। कश्चन-कोई। चिरकालपर्यन्तं-बहुत समय तक।
सरलार्थः -
अथर्व-यहाँ (AR) वर्धित वास्तविकता (जोड़ी गई वास्तविकता और आभासीय वास्तविकता (VR) जो असली नहीं है, देखने में असली लगती है) इन दोनों से सम्बन्धित उपकरण (Device) भी है. इनसे इतिहास से सम्बन्धित घटनाएँ प्रत्यक्ष के समान अनुभव होती है। 'भारतीय स्वतन्त्रता-सङ्ग्राम' देखकर हमारे पूर्वजों के संघर्ष कितने विशाल है, ज्ञात होता है।
भास्कर - मैंने यहाँ कृत्रिमबुद्धि पर आधारित संवादयन्त्र (AI) देखा है। यह यंत्र हमारे सब प्रकार के प्रश्नों के उत्तर देता है।
वेदिका - अहो! 'डिजिटल्-प्रक्षेपण (प्रोजेक्टर) से चलचित्र (मूवी पिक्चर) देखकर मैं हैरान हो गई। यहाँ सम्पूर्ण भारत की विकास यात्रा दिखाई गई है।
श्रेया-यह कोई अपूर्व अनुभव है और जो बहुत समय तक याद रहेगा (स्मरणीय होगा।)
घ
संकेत:- सर्वे छात्राः- मान्यवर..........इच्छामः ।
शब्दार्थाः- एतस्मिन् सन्दर्भ- इस सन्दर्भ में। मिलित्वा-मिलकर। उपविष्टा:-बैठे हैं। दैनन्दिने- दैनिक । जीवनेऽपि (जीवने अपि) जीवन में भी। आम्-हाँ। ज्ञातुम्-जानने के लिए।
सरलार्थः - सब छात्र- मान्यवर हम सब इस सन्दर्भ में चचर्चा करना चाहते हैं। क्या कक्षा के प्रति चलते हैं?
अध्यापक-उत्तम विचार। तो चलते हैं।
(सब मिलकर जाते हैं।)
(सभी कक्षा में बैठे हैं।)
सभी छात्र - अहो! सङ्ग्रहालय का अद्भुत अनुभव प्राप्त हुआ।
अध्यापक-बच्चो !, इस सङ्ग्रहालय में दिखाया गया ज्ञान अद्भुत ही है। 'डिजिटल' योजना का प्रभाव दैनिक जीवन में भी दिखाई देता है।
सभी छात्र - हाँ, मान्यवर! हम इस प्रभाव को जानना चाहते हैं।
www.rajeshrastravadi.in
सरलार्थः -
अध्यापक-अवश्य ! देखो, डिजिटल्-शासन-सेवा के अन्तर्गत 'डिजी-लॉकर् (आधार पैन कार्ड इत्यादि के डिजिटल् संग्रह), ई-शासन-पटल' जैसे 'उमङ्ग' (Umang) 'माय्-गव्' (My-Gov) 'जेम्' (GeM) इत्यादि। ऑन-लाईन (ON Line)-टीकाकरण-पञ्जीकरण के लिए 'कोविन-पटल' (COWIN) है।
यशिका - किन्तु यदि ग्रामीण क्षेत्र में इन्टरनेट की समस्या है तो कैसे इन सेवाओं का उपयोग होगा ?
ज
संकेत:- श्रेया - मान्यवर ! ..................करणीय।
शब्दार्थाः - श्रुतं-सुना गया। सर्वकारः- सरकार। उत्तरोत्तरं-क्रमशः बढ़ता हुआ। समीचीनम्-उचित। प्रचारणीयः-प्रचार करना चाहिए। इत्यादीनाम्-इत्यादि का। करणीयः- करना चाहिए।
सरलार्थः - श्रेया - मान्यवर ! मेरे द्वारा सुना गया था कि सरकार इन्टरनेट के उत्तरोत्तर विकास के लिए कार्य कर रही है। इससे ग्रामीण क्षेत्र में भी उच्चगति के इन्टरनेट की उपलब्धि होगी।
भास्कर - बहुत उचित। इन सेवाओं का उपयोग शिक्षा के माध्यम से अधिक से अधिक प्रचार करना चाहिए।
अध्यापक - सत्य शिक्षा के क्षेत्र में 'दीक्षा' (DIKSHA) 'स्वयम' (SWAYAM ) 'स्वयं- प्रभा' (SWAYAM PRABHA) , 'ई - पाठशाला' (ePathshala), 'भारतीय-राष्ट्रीय डिजिटल पुस्तकालय', 'निष्ठा' (NISHTHA), 'पीएम्-ई-विद्य (PMe-VIDYA), निः शुल्क-डिजिटल-शैक्षिकमञ्च इत्य का उपयोग करना चाहिए।
अथर्व-आचार्य! क्या कृषिक्षेत्र में भी डिजिटल-भारत के योगदान है ?
www.rajeshrastravadi.in
झ
संकेत :- अध्यापकः- आम्! ........... भवन्ति।
शब्दार्थाः- आम्- हाँ। पटलानि-क्षेत्र/मञ्च । विक्रयणं-बिक्री । विनिमयश्च (विनिमयः च) और लेन-देन/आदान-प्रदान । भवद्भिः- आपके द्वारा। साङ्गणिक-सुरक्षा-साइबर सुरक्षा । अनेकविधाः- अनेक प्रकार। प्रायशः- अधिकतर।
सरलार्थः -
अध्यापक - हाँ! 'ई-नाम' (e-NAM) 'पीएम्-किसान योजना' (PM KISAN), ड्रोन् तकनीक इत्यादि क्षेत्र हैं।
यशिका - बहुत अच्छा। किन्तु 'डिजिटल्' इसका व्यापार में कैसा प्रभाव है?
अध्यापक - आभासीय-क्षेत्र (मञ्च) और अनुप्रयोग (योजना) इनके माध्यम से आभासीय (ऑन-लाईन) (ON Line) बिक्री होती है। 'आशु-प्रतिक्रिया-कोड' (QR Code) पर आधारित आदान-प्रदान होता है।
सब - मान्यवर! हम धन्य हैं। इस सम्बन्ध में हमने आप से पढ़ा। हमें भी भारत को डिजिटल् भारत करने में प्रयत्न करना चाहिए।
अध्यापक - उत्तम। किन्तु हमारे द्वारा 'साइवर-सुरक्षा' विषय पर चिन्ता करनी चाहिए। अनेक प्रकार के साइबर अपराध होते हैं। लोग अधिकतर लोभ या भय से साइबर अपराध से पीड़ित होते हैं।
www.rajeshrastravadi.in
ञ
संकेत :- भास्कर:- एतस्मिन............लभते जनः ।
शब्दार्थाः - भवेयुः- होना चाहिए। तदर्थम् (तत् + अर्थम्) उसके लिए। क्रान्तौ क्रान्ति में। मिलित्वा-मिलकर । भाति-दिखता है। भारतेऽधुना (भारते + अधुना) अब भारत में। सौकर्य-सुविधा।
सरलार्थः -
भास्कर-इस विषय में लोगों को जागरूक होना चाहिए। उसके लिए भी उपाय सोचने चाहिए।
अध्यापक-सत्य कहा। इस प्रकार से डिजिटल् क्रान्ति में भारत प्रमुख राष्ट्र हो जाएगा।
सब-गुरुवर ! हम कृतज्ञ हैं। हम डिजिटल् भारत को समृद्ध करने के लिए योगदान करेंगे।
(सब मिलकर गाते हैं)
अब डिजिटल्-भारत में सब विकसित दिखता है। और मनुष्य जीवन की सुविधा अचानक प्राप्त करता है।
अभ्यास कार्य :
प्रश्न -1. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत :--
(क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये कीदृशी प्रौद्योगिकी प्रयुक्ता अस्ति?
(ख) हॉलोग्राम्-द्वारा कस्य भाषणं दृश्यते।
(ग) कस्याः प्रभावः दैनन्दिनजीवने दृश्यते ?
(घ) भारत-सर्वकारस्य महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना का अस्ति ?
(ङ) 'फास्टॅग्' इत्यस्य उपयोगेन कस्य सङ्ग्रहणं भवति ?
उत्तराणि:-
(क) डिजिटल्
(ख) प्रधानमन्त्रिणः
(ग) डिजिटल्-योजनायाः
(घ) डिजिटल्-योजना
(ङ) मार्गशुल्कस्य।
www.rajeshrastravadi.in
प्रश्न-2 पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत -
(क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये काः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति ?
(ख) जनाः किमर्थं साङ्ङ्गणिक अपराधेन पीडिताः भवन्ति ?
(ग) यशिका 'डिजि-लॉकर्' इत्यस्य उपयोगं कथं करोति ?
(घ) डिजिटल्-भारतस्य वित्तीयसमावेशने काः योजनाः सन्ति ?
(ङ) डिजिटल्-भारते शिक्षायाः क्षेत्रे केषां पटलानाम् उपयोगः करणीयः?
(च) ग्राम्यः क्षेत्रेषु डिजिटल्-सेवानां समस्या कथं निराकर्तुं शक्यते ?
उत्तराणि :--
(क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये विविधाः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति।
(ख) जनाः लोभात् भयात् वा साङ्ङ्गणिक-अपराधेन पीडिताः भवन्ति।
(ग) यशिका 'डिजि-लॉकर्' इत्यस्य उपयोगं आधारपत्रं विद्यालयीयं प्रमाणपत्रं च सुरक्षितं कर्तुं करोति ।
(घ) डिजिटल्-भारतस्य वित्तीयसमावेशनस्य क्षेत्रे 'यूपीआय्', 'रूपे-कार्ड', जनधनयोजना इत्यादीनि बहूनि योजनाः सन्ति।
(ङ) डिजिटल्-भारते शिक्षायाः क्षेत्रे 'दीक्षा', 'स्वयम्', 'स्वयं-प्रभा', ई, पाठशाला', 'भारतीय -राष्ट्रिय-डिजिटल्-पुस्तकालयः', 'निष्ठा', 'पीएम्-ई-विद्या', निःशुल्क-डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः च उपयोगः करणीयः।
(च) ग्राम्य-क्षेत्रेषु डिजिटल्-सेवानां समस्या अन्तर्जालस्य उत्तरोत्तरं विस्तारेण निराकर्तुं शक्यते।
प्रश्न - 3 अध : दत्तान् शब्दान् सम्यक् संयोजत :--
उत्तराणि -
(क) हॉलोग्राम् - कृत्रिम बुद्धिः (AI)
(ख) यूपीआय् - शीघ्र, सुरक्षितं, सुगमं च डिजिटल्- धनादेय-प्रत्यर्पणम्।
(ग) डिजि-लॉकर - डिजिटल् प्रमाणपत्रम्
(घ) फास्टॅग् - राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुक्लस्य शीघ्रं संग्रहणम्।
(ङ) वीआर - आभासीया-वास्तविकता।
प्रश्न - 4 अधः प्रदत्तमञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत : -
(यूपीआय, दीक्षा, प्रधानमन्त्रिणः भाषणं, स्वचालितं पारदर्शकं च, जीवनं )
(क) प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये हॉलोग्राम........द्वारा दृश्यते।
(ख) डिजिटल्.........भारतस्य आर्थिकसमावेशनं सुगमं कर्तुं प्रणाली अस्ति।
(ग) डिजिटल् .......शासनं सेवा प्रददाति ।
(घ) डिजिटल् भारतस्य शिक्षा क्षेत्रे.......... डिजिटल्-शैक्षिकमञ्चः अस्ति।
(ङ) भारतस्य डिजिटल्-परिवर्तनं सर्वाणि क्षेत्राणि स्पृशति ।
उत्तराणि : -
(क) प्रधानमन्त्रिणः भाषणं
(ख) यूपीआय्
(ग) स्वचालितं पारदर्शकं च
(घ) दीक्षा
(ङ) जीवनं ।
www.rajeshrastravadi.in
🍁🍁
.jpg)
No comments